دعای امام سجاد به وقت فرا رسیدن ماه مبارک رمضان
دعا، انس و پیوندی معنوی است میان بنده و بنده نواز و رشته ارتباطی است برای نیل آدمی به امنیت و آرامش قلبی در قرب حق تعالی، دعا، تقرب به خدا وشناخت حق سلطنتش است و شناخت حق سلطه بی همتای خداوند، در تذلل عبد به معبود است که از آن تعبیر به یقین می شود، یقین به من بیده ملکوت السماوات و الارض یعنی حکومت بی منازع خالق که ملکوت آسمان ها وزمین را در دست دارد برمخلوقی که جز خالقش کسی بر او رحم نمی کند. دعا عبادت است همان طور که ذات اقدس اله در قرآن می فرماید: وَ قالَ رَبُّکُمُ ادْعُونی أَسْتَجِبْ لَکُمْ إِنَّ الَّذینَ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبادَتی سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرینَ (۱) و پروردگار شما گفته است که مرا بخوانید تا [دعای] شما را بپذیرم. کسانی که از عبادت من تکبر می ورزند، به زودی با ذلت وارد دوزخ می شوند.
تدبر و تفکر در فرازهای نورانی صحیفه سجادیه ابواب شگرفی از معارف ژرف رحمانی را به روی انسان می گشاید. صحیفه سجادیه گنجینه بسیار غنی از معارف ژرف الهی در قالب ۵۴ دعا و نیایش از حضرت زین العابدین علیه اسلام است که علی رغم در برداشتن آموزه های علمی و دینی و لطایف شوقی و عرفانی، در مهجوریت و مظلومیت به سر می برد. معارف و حقایق عظیمی که امام سجاد علیه اسلام با توجه به اختناق شدید دوران خود به صورت دعا بر پیروان راستین خویش و شیفتگان علم و حکمت عرضه نمود و در واقع، با سلاح کارآمد دعا به میدان مبارزه با جهل و ظلم وارد شد و طیف وسیعی از آموزه های عقیدتی، اخلاقی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، و مسائل مربوط به طاعات و عبادات، بهداشت، تاریخ، انسان شناسی و غیره را مطرح نمود. یکی از دعا های زیبای این کتاب ارزشمند دعای ورود به ماه رمضان است که معارف عظیمی از امام سجاد علیه اسلام در آن به یاد گار گذاشته شده است. دعای ۴۴ صحیفه سجادیه با سنای خداوند آغاز می شود
شکر وحمد الهی
«و کان مِن دعائِه علیهالسلام اِذا دَخَلَ شَهْرُ رَمَضان
اَلْحَمْدُلِلَّهِ الَّذى هَدانا لِحَمْدِهِ، وَ جَعَلَنا مِنْ اَهْلِهِ، لِنَکُونَ لِاِحْسانِهِ مِنَ الشّاکِرینَ، وَ لِیَجْزِیَنا عَلى ذلِکَ جَزآءَ الْمُحْسِنینَ.»
سپاس خدائى را سزاست، که ما را براى سپاسگزارى خود راهنمائى نمود، و از سپاسگزاران قرار داد، تا براى احسان و نیکیش از شکرگزاران باشیم، و ما را بر آن سپاسگزارى پاداش نیکوکاران دهد.
«وَالْحَمْدُ لِلَّهِالَّذى حَبانا بِدینِهِ،وَاخْتَصَّنابِمِلَّتِهِ، وَ سَبَّلَنا فى سُبُلِ اِحْسانِهِ، لِنَسْلُکَها بِمَنِّهِ اِلى رِضْوانِهِ، حَمْداً یَتَقَبَّلُهُمِنّا، وَیَرْضى بِهِ عَنّا. »
و سپاس خدائى را سزاست که دین خود را به ما عطا نمود، و ما را به ملتخویش(اسلام) اختصاص داد، و در راه هاى احسان و نیکیش رهنمون کرد،تا به وسیله نعمتش در آن راه ها رفته و به سوى رضا و خشنودیش دستیابیم، سپاسى که آن را از ما به پذیرد، و به وسیله آن از ما خشنود گردد.
ویژگی های رمضان
و سپاس خدائى را سزاست که ماه خود رمضان(مستفاد ازاین جمله آن است که رمضان یکی از نام های خداست) را، ماه صیام و روزه(امساک و خودداری ازخوردن وآشامیدن دراوقات معلومه)، و ماه اسلام(ماه طاعت و فرمان بری ازجهت بسیاری طاعت وبندگی، یا ماه دین اسلام برای اینکه واجب شدن روزه آن از مختصات این امت است)، و ماه تزکیه، و ماه تصفیه و پاک کردن (از گناهان)، و ماه قیام و ایستادن (براى نماز در شب ها) را یکى از آن راه هاى احسان قرار داد، آن چنان ماهى که قرآن در آن فرو فرستاده شد، در حالى که براى مردم راهنما (یى از گمراهى) و نشانههاى آشکار رهبرى(حلال وحرام)، و جدا کننده میان حق و باطل است.
برترین ماه ها، رمضان
پس برترى آن را بر ماه هاى دیگر به سبب حرمت ها و گرامى داشتن هاى بسیار و فضائل و برترىهاى آشکار که براى آن قرار داد، هویدا گردانید، و در آن ماه از جهتبزرگ داشتن، آنچه را که در ماه هاى دیگر حلال کرده حرام نمود، و خوردنی ها و آشامیدنی ها را در (روزهاى) آن منع کرد، و براى آن وقت آشکارى (معینى) قرار داد، که خداى بزرگ و توانا جائز و روا نمىداند که پیش انداخته شود و نمىپذیرد که از آن وقتبه تاخیر افتد.
شب قدر
پس از آن (عبادت و بندگى در) شبی (قدر) آن را بر (عبادت در) شب هاى هزار ماه برترى داد(چون خیرات وبرکات ونیکی ها وسود های دینی و دنیوی در آن است)، و آن را شب قدر نامید (شبى که خداى تعالى اجل ها و روزی ها و هر امرى که حادث مىشود را مقدر مىفرماید) در آن شب (بسیارى از) فرشتگان و روح (القدس که مخلوقى استبزرگتر از فرشته) به فرمان پروردگارشان بر هر که از بندگانش به خواهد با قضا و قدرى که محکم و استوار کرده (تغییر و تبدیلى در آن نیست). براى هر کارى (که خدا مقدر فرموده) فرود مىآیند، آن شب سلام و درود (فرشتگان) است (بر آنانى که براى نماز به پاى ایستاده یا در حال رکوع و سجودند، یا آنکه شب سلامتى و رهائى از ضرر و زیان شیاطین است) که برکت و خیر آن تا آشکار شدن روشنى صبح، دائم و پایدار است.
صلوات بر نبی/ دوری از گناه
بار خدایا بر محمد و آل او درود فرست، و شناسائى برترى آن را (بر ماه هاى دیگر) و بزرگ داشتن حرمت و حقش را (که قیام و ایستادگى بر آن واجب است) و دورى گزیدن از آنچه را که منع و حرام کردهاى به ما الهام نما، و ما را بر روزه داشتن آن به وسیله باز داشتن اندام از گناهان و به کار بردن آنها در آن ماه به آنچه تو را خشنود مىگرداند(خواسته تو در آن است) یارى فرما، تا با گوش هامان سخن بیهوده گوش ندهیم، و با چشم هامان به سوى بازى (کارهائى که انسان را از مقصود باز دارد)، نشتابیم.
روزه دست، پا، شکم و زبان
و تا دست هامان را به(طلب یا فراگفتن) حرام دراز ننمائیم، و با پاهامان به سوى آنچه منع و حرام گشته نرویم. و تا شکم هامان نگاه ندارد و گرد نیاورد جز آنچه (خوردنى و آشامیدنى) که تو حلال و روا گردانیدهاى، و زبانهامان گویا نشود جز به آنچه (قرآن مجید و گفتار پیامبر اکرم و ائمه معصومین علیهم السلام که) تو خبر داده و بیان فرمودهاى (اشاره به آداب روزه دارى و پرهیز از گناهان در حال روزهدارى است) و رنج نکشیم جز در آنچه (عبادت خالق و خدمت به خلق که) به پاداش تو نزدیک گرداند، و به جا نیاوریم جز آنچه که از کیفر تو نگاه دارد سپس همه آن کردارها را از ریا، و خودنمائى خود نمایان و از سمعه و شنواندن شنوانندگان خالص و پاکیزه گردان که در آن کسى را با تو شریک نگردانیم، و جز تو در آن مقصود و خواستهاى نطلبیم.
صلوات بر نبی/ نماز
بار خدایا بر محمد و آل او درود فرست، و ما را در آن بر اوقات نمازهاى پنجگانه با حدود و احکامش، که مقرر نمودهاى و واجباتش که واجب کردهاى و شروط و اوقاتش که شرط و تعیین گردانیدهاى آگاه فرما. (حضرت صادق علیه السلام فروموده: برای نماز چهار هزار حد «حکم شرعی» است).
حقیقت نماز
و ما را در نماز همچون کسانى قرار ده که مراتب شایسته آن را دریافته و ارکان و جوانب آن را نگاهدارندگانند. آن را در اوقات خود به همان طریقى که بنده و فرستاده تو که درودهایت بر او و بر آل او باد، در رکوع و سجود و همه فضیلت ها و درجات رفیعهاش قرار داده، با کاملترین طهارت و پاکى، و رساترین خشوع و فروتنى به جا آورندهاند.
وظایف مومن در رمضان
و ما را در آن ماه توفیق ده که با نیکى فراوان و بخشش، به خویشان خود نیکى کنیم و با احسان و عطا از همسایگان جویا شویم، و دارائی هامان را از مظالم و آنچه از راه ظلم و ستم به دست آمده خالص و آراسته نمائیم(اموالی که از راه ظلم گرفته شده از آنها جدا کرده به صاحبانش یا اگر نیستند ویا معلوم نیست کیستند یا کجایند به حاکم شرع باز گردانیم)، و آنها را با بیرون کردن زکات ها پاک کنیم (که رسول خدا صلى الله علیه و آله فرموده: «ملعون کل مال لا یزکى» از خیر و نیکى دور است هر مال و دارئى که زکوة آن داده نشود) و به کسى که از ما دورى گزیده باز گردیم (به او به پیوندیم) و به کسى که به ما ظلم و ستم نموده از روى (آنچه که مقتضى) انصاف و عدل(است) رفتار کنیم و با کسى که به ما دشمنى نموده آشتى نمائیم، جز کسى که در راه تو و براى تو با او دشمنى شده باشد، زیرا او دشمنى است که او را دوست نمىگیریم، و حزب و گروهى است که با او از روى دل دوستى نمىکنیم.
حفظ خود از گناه و تقرب به خدا
و ما را توفیق ده که در آن به سوى تو تقرب جسته نزدیک شویم، به وسیله کردارهاى پاکیزه و آراسته که ما را به آن از گناهان پاک کنى (بیامرزى) و در آن ما را حفظ کرده و نگاهدارى از اینکه بخواهیم عیوب و زشتی ها (کردارهاى ناشایسته) را از سر گیریم، تا هیچ یک از فرشتگانت (که نویسندگان اعمال هستند گناهان ما را) بر تو پیشنهاد ننمایند، جز آنکه کمتر باشد از اقسام طاعت و بندگى براى تو، و انواع تقرب به سوى تو که ما به جا آوردیم.
دعای مستجاب
بارخدایا از تو درخواست مىنمایم به حق(فضیلت و برتری) این ماه و به حق کسى که در آن از آغاز تا انجامش در عبادت و بندگى براى تو کوشیده: از فرشتهاى که او را مقرب ساختهاى، یا پیغمبرى که فرستادهاى، یا بنده شایستهاى که برگزیدهاى، که بر محمد و آل او درود فرستى و ما را در آن براى کرامت و ارجمندى که به دوستانت وعده دادهاى سزاوار گردان، و آنچه که براى کوشش کنندگان در طاعت و فرمانبریت واجب و لازم کردهاى براى ما لازم نما، و به رحمت و مهربانیت ما را در صف کسانى (انبیاء و اوصیاء علیهم السلام) که سزاوار بالاترین مرتبه (بهشت) هستند قرار ده.
جلو گیری از گمراهی از صراط مستقیم
بار خدایا، بر محمد و آل او درود فرست، وما را در توحید و یگانگیت از عدول و بازگشتن (شرک آوردن آشکار و نهان) و در بزرگ داشتنت از تقصیر و کوتاهى و در دینت (اسلام) از شک و دو دلى و از راهت (به دست آوردن رضا و خوشنودیت) از کورى (گمراهى) و براى حرمتت (آنچه قیام به آن واجب است) از سهل انگارى، و از دشمنت شیطان رانده شده (ازخیرات ونیکی ها) از فریب خوردن، دور گردان.
دعای نیمه شب
«اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَ الِهِ، وَ اِذا کانَ لَکَ فى کُلِّ لَیْلَةٍ مِنْ لَیالى شَهْرِنا هذا رِقابٌ یُعْتِقُها عَفْوُکَ، اَوْیَهَبُها صَفْحُکَ، فَاجْعَلْ رِقابَنا مِنْ تِلْکَالرِّقابِ، وَاجْعَلْنا لِشَهْرِنا مِنْ خَیْرِ اَهْلٍ وَ اَصْحابٍ. »
بار خدایا بر محمد و آل او درود فرست، و هرگاه در هر شب از شب هاى این ماه براى تو بندگانى باشد که عفو و بخشیدنت آنها را آزاد مىنماید، یا گذشتت ایشان را مىبخشد پس ما بندگان را از آن بندگان به گردان ، و ما را براى این ماه، از بهترین شایستگان و یاران (برگزیدگان) قرار ده.
رمضان و ریزش گناه
بار خدایا بر محمد و آل او درود فرست، و با کاسته شدن ماه آن گناهان ما را بکاه، و با به پایان رسیدن روزهایش بدی ها و گرفتاری هاى ما را از ما بکن تا اینکه این ماه از ما بگذرد در حالى که ما را از خطاها(گناهان کوچک) پاکیزه گردانیده و از بدی ها (گناهان بزرگ) خالص و آراسته ساخته باشى.
«اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَ الِهِ، وَ اِنْ مِلْنا فیهِ فَعَدِّلْنا، وَ اِنْ زُغْنا فیهِ فَقَوِّمْنا، وَ اِنِ اشْتَمَلَ عَلَیْنا عَدُوُّکَ الشَّیْطانُ فَاسْتَنْقِذْنا مِنْهُ. »
بار خدایا بر محمد و آل او درود فرست. و اگر در آن از حق برگردیم ما را (بر آن) بازگردان و اگر در آن عدول نموده به راه کج رفتیم ما را به راه راست آور، و اگر دشمن تو شیطان ما را احاطه کرده فرا گیرد از او رهائیمان ده.
همه لحظات در عبادت
بار خدایا ماه رمضان را از عبادت، و پرستش ما مملو و پر گردان، و اوقات آن را به طاعت و فرمانبرى ما براى تو آراسته نما و ما را در روزش به روزه داشتن و در شبش به نماز و زارى به سوى (درگاه) تو و فروتنى و خوارى در برابر تو، یارى فرما تا روزش بر ما به غفلت و بی خبرى و شبش به تقصیر و کوتاهى (در عمل) گواهى ندهد.
مومن بعد از رمضان
بار خدایا ما را در باقى ماه ها و روزها تا زمانى که زنده دارى همچنین (به طورى که براى ماه رمضان درخواستشد) قرار ده، و ما را از بندگان شایستهات به گردان که آنان بهشت را به میراث مىبرند در حالى که در آن جاوید هستند گفتهاند: بهشت مسکن و جایگاه پدر ما حضرت آدم على نبینا و آله و علیه السلام بوده پس هرگاه به فرزندان او داده شود مانند آن است که از او به آنها ارث رسیده) و از آنانى قرار بده که آنچه (صدقات) را مىدهند در حالى که دلهاشان از (اندیشه) بازگشت به سوى پروردگارشان ترسان است و از آنان که در نیکی ها مىشتابند، و ایشان براى آن نیکی ها بر دیگران پیشى گیرندهاند .
«اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَ الِهِ، فى کُلِّ وَقْتٍ وَ کُلِّ اَوانٍ، وَ عَلى کُلِّ حالٍ عَدَدَ ما صَلَّیْتَ عَلى مَنْ صَلَّیْتَ عَلَیْهِ، وَ اَضْعافَ ذلِکَ کُلِّهِ بِالْاَضْعافِ الَّتى لا یُحْصیها غَیْرُکَ، اِنَّکَ فَعّالٌ لِما تُریدُ(۵).»
بار خدایا درود فرستبر محمد و آل او، در هر هنگام و هر زمان و بر هر حال به شماره درودى که فرستادهاى بر هر که درود فرستادهاى، و چندان برابر همه آنها به چندان برابرى که جز تو آنها را نتواند شمرد، زیرا تو هر چه را بخواهى به جا آورندهاى( انجام کار، تو را ناتوان نمىگرداند و مانعى آن را باز نمىدارد).(۶)
پی نوشت:
۱ – غافر / ۶۰
۲- سوره ۲ آیه ۱۸۵٫
۳- سوره ۲۳ آیه ۱۱٫
۴- سوره ۲۳ آیه ۶۰ و۶۱٫
۵- صحیفه سجادیه دعای ۴۴ ص۲۸۲ به قلم حاج سید علینقی فیض الاسلام.
۶- ترجمه فیض الاسلام
