مهمترین علل رایج تخریب سدهای خاکی
۱-سر ریز شدن سد
نحوه ایجاد و خسارات :
این امر موجب شسته شدن تاج و نهایتا تخریب سد میشود. حدود 30 درصد از خرابی های سد خاکی ناشی از سر ریز شدن آنها بوده است.
روشهای مقابله :
برآورد دقیق بزرگترین سیلاب محتمل و طراحی سر ریزهایی با ظرفیت مناسب تخلیه آنها ، علاوه بر آن باید فاصله سطح آزاد آب مخزن تا تاج سد (ارتفاع آزاد ) بگونهای در نظر گرفته شود تا بر اثر نشست سد یا امواج حاصل از زمین لرزه ، آب از روی سد سر ریز نکند.
۲-برخورد خط تراوش با دامنه پایاب:
نحوه ایجاد و خسارات :
اگر سطح ایستایی درون سر دامنه پایاب را قطع نماید ، شسته شدن ذرات ریز و ناپایداری سد را به همراه خواهد داشت.
روشهای مقابله :
با تعبیه زهکشهای مناسب در پاشنه سد ، خط تراوش آب به داخل جسم سد منتقل میشود.
۳-رگاب
نحوه ایجاد و خسارات :
شسته شدن ذرات ریز از میان ذرات درشت تر به تدریج به ایجاد مسیر های آزاد گذر آب منجر میشود.
روشهای مقابله :
این کار از طریق به حداقل رساندن مقدار و سرعت آب نشتی توسط انتخاب مصالح مناسب و تعبیه هسته نفوذ ناپذیر و صافیهای مناسب صورت میگیرد.
۴-مسیر آزاد گذر آب
نحوه ایجاد و خسارات :
در امتداد ترکهای ناشی از شست سد یا ترکهای ایجاد شده در مراحل آغازین گسیختگی ایجاد میشود. به موازات سطح خارجی لولهها و مسیر آب بر ، در امتداد سطح تماس بخشهای بتنی با خاک ، در سطح لایههای خاکی که به دقت کوبیده یا متراکم نشدهاند و از طریق سوراخهای ایجاد شده توسط حیوانات حفار و ریشه گیاهان بوجود میآید.
راههای مقابله :
چون در سدهای خاکی پس از تشکیل مسیر گذر آب ، مقابله با آن دیگر امکانپذیر نیست. لذا باید در مراحل طراحی و اجرای سد دقت کافی جهت جلوگیری ار این شکل به عمل آید.
۵-ناپایداری دامنهها
نحوه ایجاد و خسارات :
نشست بدنه سد ، ایجاد ترکهایی در طول تاج سد یا دامنه پایاب و افزایش دبی زهکشها در پاشنه سد میتوانند نشانههایی از آغاز توسعه یک گسیختگی باشند.
روشهای مقابله :
طراحی مناسب شیب دامنههای سراب و پایاب سد با در نظر گرفتن جنس و مشخصات مصالح مصرفی ، جلوگیری از افزایش ناخواسته فشار آب در جسم سد و در نظر گرفتن زمین لرزههای محتمل مهمترین عوامل برای مرتفع کردن این مساله است.
۶-گسیختگی پی
نحوه ایجاد و خسارات :
اگر بر اثر بار گذاری ناشی از ایجاد سد ، آبگیری آن با نیروهای ناشی از زمین لرزه ، تنشهای برشی ایجاد شده در پی سد از مقاومت برشی مصالح بیشتر شود، پی گسیخته میشود. این شرایط در رسهای تحکیم نیافته اغلب بلافاصله بعد از اولین آبگیری و در رسوبات ماسهای بیشتر بر اثر بار گذاری چرخهای زمین لرزه ایجاد میشود.
روشهای مقابله :
تحکیم کافی خاک های چسبنده و متراکم نمودن خاک های بدون چسبندگی به روش تحکیم دینامیکی یا لرزش و ایجاد امکان زهکشی آب در زمان وقوع زمین لرزه به توسط ایجاد ستونهای سنگی یا چاههای زهکش.
۷-فرسایش پذیری
نحوه ایجاد و خسارات :
فرسایش سطح خارجی سد ، گر چه در کوتاه مدت همانند مشکلات دیگری که ذکر شد نمیتواند خطر آفرین باشد. ولی در دراز مدت ممکن است از کارآیی سد بکاهد.
روشهای مقابله :
انتخاب سنگریز مناسب در دامنه سراب برای محافظت آن از اثر امواج و در دامنه پایاب برای مقابله با اثرات زیانبار نزولات جوی و هوازدگی.